Archiwum Wojskowe w Oleśnicy
HISTORIA ARCHIWUM
Sobota, 25 października 2014 r.
ZARYS HISTORYCZNY ARCHIWUM WOJSKOWEGO W OLEŚNICY

Rozkazem organizacyjnym Ministra Obrony Narodowej z 1947 r. zostały powołane do życia archiwa przy Dowództwach Okręgów Wojskowych. Występujące w owym czasie problemy lokalowe przyczyniły się do tego, że od chwili ukazania się aktu prawnego do chwili praktycznego powstania i przystąpienia do czynności Archiwum, przy byłym Okręgu Wojskowym IV upłynęło dwa lata.

Działania organizacyjne podjęto rozkazem Dowódcy OW z 1949 r. wyznaczając z dniem 25.05.1949 r. pierwszego kierownika tegoż Archiwum. Polecenie zorganizowania wojskowego terenowego Archiwum przy Dowództwie Okręgu Wojskowego Nr IV z siedzibą we Wrocławiu nie rozwiązywało problemów, z jakimi borykały się kancelarie jednostek wojskowych. Powodem powyższego stanu rzeczy był brak odpowiednich przepisów w postaci późniejszych instrukcji kancelaryjnych, nieodpowiednie przygotowanie personelu archiwalnego oraz problemy lokalowe.

Wyznaczeni z dniem 25 maja 1949 r. dwaj podoficerowie służby administracyjnej do prowadzenia Archiwum, rozpoczęli prace od usuwania gruzów z przydzielonych na pomieszczenia magazynowe piwnic, obiektu zajmowanego przez Dowództwo Okręgu Wojskowego. Mimo początkowych trudności w przeciągu kilku dni przygotowano niezbędną dokumentację oraz pomieszczenia o łącznej powierzchni 175 m3. Przyjmowanie akt z jednostek wojskowych w związku z ówczesną reorganizacją armii rozpoczęto w dniu 30 maja 1949 r. Do końca 1949 roku przygotowano kolejne cztery pomieszczenia magazynowe, przyjęto akta z 22 jednostek oraz byłego archiwum DOW III z Poznania. Zasób aktowy Archiwum wynosił 11910 j. a., a łączna powierzchnia magazynowa 853,5 m3.

W 1950 roku dowództwo przydzieliło personelowi Archiwum dodatkowe czynności związane z prowadzeniem biblioteki tajnej, przechowywaniem teczek akt personalnych podoficerów okręgu, utrzymywaniem i wydawaniem schematów szkoleniowych oraz utrzymywaniem wewnętrznego porządku (sprzątanie). Pomimo dodatkowych zajęć, akta z jednostek przyjmowano systematycznie.

Obowiązująca w owym czasie "Instrukcja o przechowywaniu, wydzielaniu i niszczeniu akt w archiwum" nie precyzowała dokładnie sposobu przyjmowania oraz postępowania z przyjętą dokumentacją. Dlatego w latach 1950 - 1953 przyjmowano akta bez oznakowania sygnaturami poszczególnych teczek, układając wedle kolejności przyjęcia na regałach. Niejednokrotnie nie nadawano numeracji spisom akt przekazanych. W celu uregulowania spraw archiwalnych, ujednolicenia pracy we wszystkich archiwach terenowych, w dniu 30 października 1952 r. Szef Sztabu Generalnego wydał zarządzenie o przeprowadzeniu w Centralnym Archiwum Wojskowym kurso - konferencji z pracownikami wojskowej służby archiwalnej. Program kurso - konferencji obejmował 14 wykładów połączonych z zajęciami praktycznymi. W tym samym czasie wyszło zarządzenie nakazujące przekazywanie akt jednostek z okresu działań wojennych do Zarządu XI Sztabu Generalnego. Dowództwo Okręgu w oparciu o powyższe zarządzenia wydało własne zarządzenie w myśl którego każda jednostka miała obowiązek nadesłania meldunku o ilości posiadanych akt z lat 1943 - 1945. W wyniku akcji Zarząd Sztabu Generalnego przyjął do swojego Archiwum 306 j. a. z czego 220 pochodziło z Archiwum DOW IV. Akcja przejmowania dokumentacji wojennej przyniosła pożądane efekty dzięki czemu Archiwum Zarządu XI weszło w posiadanie najcenniejszych dokumentów, które miały posłużyć do opracowania historii Ludowego Wojska Polskiego. Powyższe działania miały jedno zasadnicze niedociągnięcie - odbywały się bez wiedzy CAW głównego koordynatora do spraw archiwalnych.

W 1953 r. Archiwum przestało przyjmować akta z podległych jednostek z powodu braku wolnych przestrzeni magazynowych. Ponadto rozwijające się oddziały i wydziały Dowództwa Okręgu zaczęły stopniowo wypierać Archiwum z zajmowanych pomieszczeń. Problemy lokalowe zmusiły Dowództwo do szukania nowej siedziby dla Archiwum. Początkowo rozpoczęto remont budynku w Wołowie koło Wrocławia, jednak decyzję zmieniono i rozpoczęto adaptację budynku w kompleksie postajennym przy ul. Mieszczańskiej 25, w rozwidleniu kanałów Odry. Przeniesienie do nowej siedziby nastąpiło w 1954 r. Do przyjmowania akt z jednostek przystąpiono we wrześniu 1954 r. Nowe pomieszczenia po stajni o powierzchni 978 m3 wraz z pomieszczeniem biurowym zostało w zadowalającym stopniu przystosowane do potrzeb Archiwum. Z chwilą przeniesienia odpadły ponadto dodatkowe obowiązki personelu w postaci prowadzenia tajnej biblioteki przenosząc ją w grudniu 1953 r. do Oddziału II Sztabu OW we Wrocławiu, natomiast schematy wyszkoleniowe przejął Oddział I.

Z dniem 1 stycznia 1954 roku DOW IV zostało przemianowane na Dowództwo Śląskiego Okręgu Wojskowego.
W związku z tym zmieniono nazwę Archiwum DOW IV na Archiwum Śląskiego Okręgu Wojskowego.

W latach 1953 - 1956 głównym zadaniem placówki było przyjmowanie akt z jednostek wojskowych oraz pozostałych materiałów z okresu wojennego. Był to czas kiedy decyzją Rządu przeprowadzono redukcję Sił Zbrojnych, dlatego też główną uwagę zwrócono na przyjmowanie akt z jednostek rozformowujących się i planowych.

Szkolenia CAW, stabilizacja personelu, zdobyte doświadczenia praktyczne wskazywały kierunek doskonalenia metod pracy. Wydane w 1956 roku zarządzenia obejmujące problematyką postępowanie z wojskową dokumentacją aktową znormalizowały w dużym stopniu dalsze funkcjonowanie archiwistyki wojskowej. Mimo ukazania się nowej instrukcji szerzej określającej sposób przygotowania akt i licznych wytycznych kierowanych do jednostek przez Archiwum SOW w dalszym ciągu napotykano na liczne trudności. W wyniku powyższego faktu około 1/3 ogólnej liczby jednostek objętych nadzorem nie potrafiło w odpowiedni sposób przygotować akt do przekazania.

Problem pomieszczeń magazynowych powrócił w 1958 roku, ponieważ zostały wypełnione. W Archiwum znajdowało się 232 tysiące jednostek archiwalnych. W związku z tym podjęto decyzję o zwolnieniu regałów poprzez scalenie posiadanych zespołów. Akcja została przeprowadzona pomyślnie w przeciągu drugiej połowy 1958 r., co pozwoliło na wznowienie przyjmowania akt z początkiem następnego roku.

Do roku 1962 nadzorem Archiwalnym ŚOW objęte były jednostki i instytucje wojskowe stacjonujące na terenach ówczesnych województw: katowickiego, łódzkiego, opolskiego, poznańskiego, wrocławskiego i zielonogórskiego. W 1962 roku Dowództwu Pomorskiego Okręgu Wojskowego podporządkowano jednostki stacjonujące na terenie województwa łódzkiego. W związku z nowym podziałem administracyjnym kraju w 1975 r. w skład Śląskiego Okręgu Wojskowego weszły jednostki i instytucje wojskowe z terenu województw: częstochowskiego, gorzowskiego, jeleniogórskiego, kaliskiego, katowickiego, legnickiego, opolskiego, poznańskiego, sieradzkiego, wałbrzyskiego, wrocławskiego i zielonogórskiego.

Na początku lat dziewięćdziesiątych w związku z przemianami polityczno - ustrojowymi Sztab Generalny WP podjął działania zmierzające do restrukturyzacji armii, obejmującej również archiwistykę wojskową. W 1990 roku w wyniku utworzenia Krakowskiego Okręgu Wojskowego z dotychczasowego podporządkowania ŚOW wyszły jednostki stacjonujące w województwach częstochowskim i katowickim. Archiwum ŚOW zgodnie z Zarządzeniem Szefa Sztabu Generalnego Wojska Polskiego zostało podporządkowane bezpośrednio szefowi Centralnego Archiwum Wojskowego jako Filia Nr 4 CAW.

Kolejna restrukturyzacja Sił Zbrojnych mająca związek m. in. z ujednoliceniem struktur organizacyjnych Wojska Polskiego z Sojuszem Północnoatlantyckim spowodowała, iż na terenie Śląskiego Okręgu Wojskowego szereg jednostek wojskowych uległa rozformowaniu. Fakt ten jak również wprowadzenie w życie zarządzenia Ministra Obrony Narodowej skutkował koniecznością przyjmowania całości dokumentacji wytworzonej przez w/w jednostki włącznie z dokumentacją niearchiwalną kategorii "B". W wyniku zaistniałej sytuacji rezerwa powierzchni magazynowej w Archiwum uległa znacznemu zmniejszeniu. Ponadto powódź z lipca 1997 r. spowodowała zalanie 100% powierzchni budynku na zewnątrz do wysokości w granicach: 80 - 100 cm, oraz wewnątrz: 40 - 50 cm. W wyniku powodzi zniszczeniu uległa część sprzętu kwaterunkowego. Dzięki ciężkiej pracy i sprawnej koordynacji działań pracowników instytucji, jak również przy pomocy żołnierzy przydzielonych do pracy przez dowódcę okręgu na wniosek Kierownika Archiwum ani jedna jednostka archiwalna nie uległa zniszczeniu. Bezpośrednio po fali powodziowej przystąpiono do odkażania i porządkowania zalanych powierzchni budynku tak by jak najszybciej zabezpieczyć zbiory archiwalne przed degradacją. Po doraźnych działaniach podjęto decyzję o remoncie pomieszczeń Archiwum jednakże z powodów ekonomicznych działania w tym kierunku znacznie się wydłużyły. W marcu 2000 roku zgodnie z decyzją Ministra Obrony Narodowej w sprawie zmian w sieci archiwów wojskowych Archiwum podporządkowano organizacyjnie Dowództwu Wojsk Lądowych w Warszawie jako Filię Nr 2 Archiwum Wojsk Lądowych.

Dnia 16 września 2005 roku Minister Obrony Narodowej wydał decyzję wyznaczając nowe miejsce funkcjonowania Filii Nr 2 Archiwum Wojsk Lądowych w Oleśnicy przy ul. Wileńskiej 14. Planowana dyslokacja z Wrocławia do Oleśnicy została zakończona 1 czerwca 2007 roku. Kubatura oddanych budynków, klimatyzowane pomieszczenia magazynowe wyposażone w nowoczesne szafy kompaktowe w pełni przystosowane do przechowywania archiwaliów spełniały podstawowe wymogi dotyczące przechowywania i zabezpieczania dokumentacji archiwalnej, jak również w zakresie przepisów określonych w ustawie o ochronie informacji niejawnych. Podążając za nowoczesnymi rozwiązaniami w nauce archiwalnej zmierzającymi do jak najlepszego zabezpieczenia bezcennej spuścizny archiwalnej w 2008 roku zaopatrzono Archiwum w nowoczesną komorę fumigacyjną o pojemności 50 m 3 przeznaczoną do dezynfekcji akt.

Na podstawie zarządzenia w sprawie organizacji wyodrębnionych jednostek organizacyjnych podległych lub nadzorowanych przez Ministra Obrony Narodowej oraz zakresu ich działania z 2005 r. podjęto decyzję o reorganizacji wojskowej sieci archiwalnej. W wyniku przekształceń Filia Nr 2 Archiwum Wojsk Lądowych w Oleśnicy miała za zadanie przejąć całość dokumentacji rozformowanego Archiwum Filii Nr 3 AWLąd w Krakowie oraz całą dokumentację nieistniejących jednostek i instytucji wojskowych znajdującą się w Archiwum Wojsk Lądowych w Warszawie. Przyjmowanie dokumentacji z rozformowanych Archiwów trwało od 10 lutego do 1 sierpnia 2010 roku. Do Archiwum wpłynęło 236.391 z czego 127.288 jednostek archiwalnych przejęto po Archiwum Wojsk Lądowych w Warszawie. Zasób aktowy Archiwum w przeciągu kilku miesięcy wzrósł ponad dwukrotnie z 453.609 j. a. (9685 mb) do 700.000 jednostek aktowych stanowiących około 17.250 metrów bieżących akt.

Decyzją Ministra Obrony Narodowej z dnia 14.05.2010 r. w sprawie zmian organizacyjnych i etatowych w archiwach wojskowych z dniem 01.08.2010 roku przeformowano Filię Nr 2 Archiwum Wojsk Lądowych na Archiwum Wojskowe w Oleśnicy.




Bibliografia:

Akta Archiwum Wojskowego w Oleśnicy.
Edward Zabłocki, Dwadzieścia lat Archiwum Śląskiego Okręgu Wojskowego., "Biuletyn Wojskowej Służby Archiwalnej" 1970, nr 2.
Informator o Archiwum Instytucji Ministra Obrony Narodowej i Archiwum Rodzajów Sił Zbrojnych., Opracował Kazimierz Banaszek, Warszawa 2000 r.
Decyzja Ministra Obrony Narodowej Nr Z - 45/Org./P5 z dnia 16.09.2005 r.
Decyzja Nr Z - 34/Org./SSG/P - 1 Ministra Obrony Narodowej z dnia 14 maja 2010 r.
Dz. U. 2010 r. Nr 182 poz. 1228 z dnia 05.08.2010 r.
MON nr 0218/Org. z 01.10.1947 r.
Rozkaz Dowódcy OW IV Nr 025 z dnia 20.05.1949 r.
Rozkaz Sz. SZ. Gen. WP Nr PF 15/Org z dn. 11.02.2000 r.
Zarządzenie Ministra Obrony Narodowej nr 43/MON z dnia 30 września 1996 r.
Zarządzenie Nr 5 5/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 3 marca 2005 r.
Zarządzenie Szefa Sztabu Generalnego WP nr 090/Org. z dnia 01.11.1990 r.
Zarządzenie Szefa Zarządu XI Nr 01 z dnia 25.04.1952 r.